رشته فناوری آموزشی در طی سالیان متمادی فراز و نشیب ها و تغییر و تحولات فراوانی را شاهد بوده

است. شاید با نگاهی به تعاریف این رشته علمی، ماهیت، قلمرو و مأموریت آن را شناسایی کرد. 

در تعاریف اولیه به تکنولوژی آموزشی به عنوان رسانه نگریسته می شد. تعاریف اولیه این حوزه بر رسانه آموزشی (ابزار فیزیکی که از طریق آن آموزش به یادگیرنده ارائه می شود) متمرکز بود. ریشه های این حوزه حداقل به دهه اول قرن بیستم، هنگامی که رسانه های (فیلم آموزشی) برای اولین بار تولید شد، باز می گردد. برخی ها این انتقاد را وارد می کنند که تکنولوی آموزشی فقط کاربست اصول رفتار گرایی در حیطه آموزش و متعاقباً مکانیستی کردن آموزش و یادگیری است. این سخن به هیچ وجه نمی تواند درست باشد، زیرا تکنولوژی آموزشی از لحاظ ماهیت، تغییراتی را پذیرا شده و با پیشرفت و تغییرات در حیطه روانشناسی تربیتی، نظریات یادگیری و آموزش و همچنین فناوری ها، مورد تحول قرار گرفته است. پس کسانی که اینگونه ایرادها را مطرح می کنند، شاید اطلاعات و دانششان از رشته، به همان زمان هایی بر می گردد که رشته تکنولوژی آموزشی تحت تأثیر شدید روانشناسی رفتارگرایی قرار داشت(فردانش، 1392. ریزر،1392). با گذشت زمان، تعریف 1963 از تکنولوژی آموزشی ارائه می شود. تعریف 1963 از تکنولوزی آموزشی با دیدگاه سنتی از چند بعد بسیار مهم تفاوت داشت. اولاً به جای تمرکز بر رسانه، این تعریف بر طراحی و استفاده از پیامهایی که فرایند یادگیری را کنترل می کنند، تمرکز داشت. علاوه بر آن، در این تعریف مجموعه ای از گام ها معرفی شده بود که افراد برای طراحی و استفاده از پیام ها باید طی می کردند. این گام ها شامل طراحی، تولید، انتخاب، کاربرد و مدیریت بود. این گامها با اکثر گامهای موجود در طراحی آموزشی نظامند امروزی مشابهت دارد.

تعاریف 1970: انجمن ارتباطات و تکنولوژی آموزشی (AECT) دو تعریف از تکنولوژی آموزشی ارائه داد. اولین تعریف دیدگاه قدیمی درباره تکنولوزی آموزشی را منعکس می کرد:

در معنا و مفهوم بسیار مشهور آن، تکنولوژی آموزشی به معنای رسانه ای است که مولود انقلاب ارتباطات است و می تواند برای اهداف آموزشی در کنار معلم، کتاب درسی و تخته سیاه و... به کار گرفته شود.

تعریف دوم نیز به این صورت است که تکنولوژی آموزشی چیزی بیش از اجزای تشکیل دهنده آن است. تکنولوژی آموزشی روش نظامند طراحی، اجرا و ارزشیابی کل فرایند یادگیری و تدریس با توجه به اهداف خاص و مبتنی بر تحقیق در زمینه یادگیری آدمی و ارتباطات و به کارگیری ترکیبی از منابع انسانی و غیر انسانی برای دستیابی به آموزش اثربخش است.

تعریف 1977: تکنولوزی آموزشی فرایند پیچیده و یکپارچه ای است که شامل افراد، روش کارها، اندیشه ها، وسایل و سازمان برای تجزیه و تحلیل مسائل و ارائه، اجرا، ارزشیابی و مدیریت راه حلهای این مسائل در تمام ابعاد یادگیری آدمی است.

تعریف 1994: تکنولوژی آموزشی عبارتست از نظریه و عمل طراحی، تولید، اجرا، مدیریت و ارزشیابی فرایندها و منابع یادگیری.

تعریف 2006: تکنولوژی آموزشی مطالعه و فعالیتی اخلاقی برای تسهیل یادگیری و بهبود عملکرد بوسیله خلق، کاربرد و مدیریت فرایندها و منابع فناورانه مناسب است.

تعریف ریزر از تکنولوژی آموزشی پس از توضیح و تشریح حوزه رشته: حوزۀ طراحی و تکنولوژی آموزشی (که تحت عنوان تکنولوژی آموزشی نیز شناخته می شود) شامل تجزیه و تحلیل یادگیری و مشکلات عملرد، طراحی، تولید، اجرا، ارزشیابی و مدیریت منابع و فرایندهای آموزشی و غیر آموزشی است، که هدف آن بهبود یادگیری و عملکرد در موقعیت های مختلف، مخصوصاً در سازمانهای آموزشی و محیط کار است. متخصصان حوزۀ طراحی و تکنولوژی آموزشی (IDT) اغلب از فرایندهای طراحی آموزشی نظامند و به خدمت گرفتن رسانۀ آموزشی برای دستیابی به اهدافشان استفاده می کنند. علاوه بر آن، در سالهای اخیر آنها به راه حل های غیر آموزشی برای برخی از مشکلات عملکرد توجه فزاینده ای داشته اند. پژوهشها و نظریه های مرتبط با هر یک از حیطه های مذکور، بخش مهمی از این حوزه را تشکیل می دهند. بنابرین ریزر، به این نتیجه گیری می رسد که این حوزه را طراحی و تکنولوژی آموزشی نامگذاری کنیم.

در قرن بیست ویکم، تکنولوژی آموزشی، نه تنها آموزش و یادگیری موثر، پایدار و سریع را بر عهده گرفته است، بلکه این رشته تقریبا نوپا، بهبود عملکرد انسانی را نیز بر عهده گرفته است. پیشرفت هایی که در حیطه تکنولوژی ها به طور اعم و تکنولوژی های مربوط به آموزش و یادگیری به طور اخص، به وقوع پیوسته است، در این راه پشتیبان تکنولوژی آموزشی شده اند. ظهور واژگانی همچون آموزش از راه دور، یادگیری الکترونیکی و سیار، چند رسانه ای های آموزشی ساخته شده با رایانه و انیمیشن ها و بازی های آموزشی رایانه ای همگی دامنه ی فعالیت و نفوذ این رشته را گسترانیده اند. از سوی دیگر، توسعه طراحی آموزشی و ظهور نظریه پردازان و ارائه دهندگان الگوهای معروف طراحی آموزشی (برای مثال، کارهای گاینه، بریگز، مریل، رایگلوث، کلر، ریزر، جوناسن، هینیچ، کالینز، کمپ، فن مرینبوئر، دیک و کاری، بلوم، کراتول) نیز پیشرفت این رشته از علم را تسهیل کرده اند. 

 

منایع

فردانش، هاشم (1392)، طراحی آموزشی: مبانی، رویکردها و کاربردها، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت).

ریزر، رابرت، دمپسی جان وی (1392)، روندها و مباحث نوین در طراحی و فناوری آموزشی، ترجمه وحدانی، نوروزی و اسکندری، تهران: انتشارات آوای نور.

 

Reigeluth,charles.M.Carr-Chellman, Alison A. (2009). Instructional- Design Theories and Models Volume III. Taylor & Francis, publishers, New York and London.

 

.